درسنامه آموزشی تفکر و سبک زندگی کلاس هشتم
فعالیت 30: ارزشها و معیارهای رفتاری
هر آنچه که برای یک فرد یا افراد اهمیت دارد، ارزش نام دارد. ارزشها انواع مختلفی دارند. برخی از چیزها، ارزش مادی دارند و میتوان برای آن قیمت تعیین کرد؛ اما برخی از چیزها ارزش احساسی دارند. برای مثال، یک یادگاری از پدر و مادر برای شما ارزش احساسی دارد و ممکن است که شما حاضر نباشید آن را به هیچ قیمتی بفروشید. این نوع ارزشها جنبهی فردی دارند و به آنها «ارزشهای شخصی» نیز میگویند.
برخی از ارزشها مانند خداوند، پیامبران، ائمهی اطهار (ع) و اولیای خدا یا باور به آیات قرآنی، جزء «ارزشهای دینی» محسوب میشوند. پرستش و ایمان به خداوند یکتا، کار و رزق حلال، امر به معروف و نهی از منکر، وقف، تعاون در کارهای خیر از جمله ارزشهای دینی هستند. این نوع از ارزشهای اصیل در دنیا بیش از سایر ارزشها طرفدار دارد. به افراد متدین، باتقوا، نیکوکار و مفید احترام میگذاریم؛ چون برای ما ارزشهای دینی بسیار مهم است.
برخی از چیزها به این علت ارزش دارند که از آنها برای بهدست آوردن چیزهای دیگر استفاده میکنیم. به این چیزها «ارزشهای ابزاری یا ارزش مادی» میگویند. برای مثال، پول یک ارزش ابزاری است؛ زیرا مردم از آن بهعنوان یک وسیله برای خرید کالا و خدمات از دیگران، استفاده میکنند.
فعالیت 1 (بحث کلاسی) (صفحهی 165 کتاب درسی)
- چند نمونه از ارزشهای ابزاری را نام ببرید.
- آیا تحصیل کردن یک ارزش ابزاری است یا یک ارزش مادی؟
برخی از چیزها ارزش ذاتی دارند، یا بهعبارتی بهخودیخود ارزشمندند؛ مانند خوشبختی، عشق به خداوند، ادب و احترام، زیباییهای جهان آفرینش، دانایی، حقوق بشر، صلح و آرامش، بشردوستی، عدالت، آزادی، دفاع از کشور، تعاون و همکاری در کارهای خیر و خدمت به مردم.
همهی مردم جهان معمولاً به این ارزشها اهمیت میدهند. چیزهایی که ارزش ذاتی دارند، به آنها «ارزش جهانی» نیز میگویند.
فعالیت 2 (بحث کلاسی) (صفحهی 165 کتاب درسی)
- چند نمونه از ارزشهای ذاتی، یا جهانی را نام ببرید.
- آیا کمک به نیازمندان یک ارزش ذاتی است یا یک ارزش ابزاری؟
وقتی فردی از نظر عقلانی رشد مییابد؛ بهطوریکه میتواند فرق خوب را از بد تشخیص دهد، به ارزشهای جدیدی پی میبرد که به آنها از باورهای دینی یا اهمیت ذاتی آنهاست و به ما کمک میکنند تا بر اساس آنها دربارهی خوب یا بد بودن رفتارها قضاوت کنیم.
- آیا میتوانید به چند نمونه از ارزشهای اخلاقی اشاره کنید؟
- به نظر شما مبارزه با تبعیض نژادی یک ارزش جهانی است و یا یک ارزش شخصی است؟
افراد چگونه ارزشهای خود را به نمایش میگذارند؟
هر یک از ما در زندگی ارزشهای مورد علاقهی خود را با رفتارهایمان به نمایش میگذاریم.
فعالیت 3 (صفحهی 166 کتاب درسی)
جملات زیر را تکمیل کنید.
- فردی که نماز میخواند، ارزشهای............ خود را به نمایش میگذارد.
- فردی که صداقت و راستی از خود نشان میدهد، ارزشهای............... خود را به نمایش میگذارد.
- فردی که از خداپرستی، عدالت، آزادگی و بشردوستی طرفداری میکند و برای تحقق آن به شهادت میرسد، ارزشهای................. خود را به نمایش میگذارد.
تضاد ارزشها
افراد در نظام ارزشی خود با یکدیگر متفاوتاند، به همین دلیل ممکن است با یکدیگر اختلاف پیدا کنند. برای مثال عدهای طرفدار ارزشهای دینی و انسانی و عدهای طرفدار ارزشهای مادی هستند. درگیریهای دنیای امروز، به دلیل اختلاف ارزشها بین دولتها و یا مردم جهان است.
انسانها با پذیرش بعضی از ارزشهای اخلاقی و جهانی میتوانند در کنار یکدیگر، با خیال راحت و در صلح و آرامش زندگی کنند.
فعالیت 4 (انتخابی) (صفحهی 166 کتاب درسی)
تعدادی از ارزشهای جهانی را بنویسید که مردم دنیا با پذیرش آنها میتوانند به آسانی درکنار یکدیگر و به دور از اختلاف زندگی کنند.
معیارهای رفتاری
این معیارها تابع نظام ارزشی یک فرد است. برای مثال، فردی که به بهداشت و سلامت خود اهمیت میدهد، ممکن است که در هر هفته دوبار استحمام کند؛ لباسهای خود را در هفته دوبار تعویض کند، در طول شبانهروز دوبار مسواک بزند و…، یا فردی که به ارزشهای اجتماعی مانند قانون و مقررات اهمیت میدهد، سعی میکند که:
- مالیات خود را به موقع پرداخت کند.
- قوانین و مقررات راهنمایی و رانندگی را رعایت کند.
- از ریختن زباله در کوچه و خیابان پرهیز کند.
فعالیت 5 (انتخابی) (صفحهی 167 کتاب درسی)
با توجه به ارزش سلامتی و اخلاق چند معیار رفتاری در جدول زیر برای خودتان بنویسید.
| نظام ارزشی | معیار رفتاری |
| حفظ سلامتی برای من اهمیت دارد. | |
| پایبندی به ارزشهای اخلاقی برای من بسیار مهم است. |
انعطاف در معیارهای رفتاری
تفاوت در معیارهای افراد ممکن است که به ایجاد تضاد یا عدم توافق در افراد منجر شود.
برای مثال، دو برادر، یا دو خواهر ناچارند که در یک اتاق زندگی کنند. یکی از آنها دوست دارد که در ساعت 10 شب بخوابد و دیگری دوست دارد تا نیمه شب تلویزیون تماشا کند. یکی طرفدار نظم در اتاق است و دیگری عادت به بینظمی دارد. این دو باید چگونه عمل کنند تا تضاد و درگیری کمتری با یکدیگر داشته باشند؟
فعالیت در منزل (صفحهی 168 کتاب درسی)
به انتخاب خود به یکی از سؤالات زیر پاسخ دهید:
1- با توجه به اهمیتی که خانواده شما برای آداب معاشرت دارد، چند معیار رفتاری بنویسید.
2- با توجه به اهمیتی که خانواده شما برای محیط زیست قائل است، چند معیار رفتاری بنویسید.